آیین های ویژه حمام رفتن در بوشهر قدیم

در گذشته های ن چندان دور که زندگی مدرن هتوز در بین خانواده های ایرانی جایی برای خود باز نکرده بود،گاهی کارهایی که اینک روزمره به حساب می ایند،آیین ویژه خود را داشت و چه بسا که دغدغه فکری به حساب می آمد و ساعت ها وقت اعضای خانواده را میگرفت و گاهی می بایست یک روز تمام را برای آن وقت می گذاشتند .

یکی از این آیین ها ، آداب ویژه ی حمام رفتن بود که در شهر بوشهر در فصل تابستان و زمستان آداب جداگانه ای داشت.قبل از آنکه به جزییات آنها بپردازیم بد نیست در مورد حمام های عمومی بوشهر چند نکته را یادآوری کنیم. حمام های دلگشا و قبری در کوی کوتی قرار داشتند که حمام قبری چون جنب قبرستان کوتی قرار داشت به این نام خوانده می شد. حمام نمکی در کوی دهدشتی ها، حمام طلا در محله ی بهبهانی ها که همگی مربوط به بخش خصوصی بودند و حمام شهرداری  روبه روی دریا که در کنار آب انبار قوام قرار داشت یک حمام دولتی به شمار می رفت. این حمام ها غالبا از قبل از اذان صبح تا حدود ساعت 11 پیش از ظهر به اقایان و از آن پس به بانوان اختصاص داشت.لازم به ذکر است که در آن زمان همه ی خانه ها دارای حمام کوچکی بودند که به حمومک معروف بود و مخصوص استفاده در فصول گرم سال بود. اما در زمستان که تامین آب گرم در منزل مشکل بود اهالی خانه به حمام عمومی میرفتند .تابستان ها معمولا حمام های زنانه عمومی تعطیل بودند . آب مورد استفاده حمام را قاطر یا الاغی از چاه می کشید و کارگران حمام ،خزانه را پر می کردند.حیوان مذکور در مسیری که گاو رو نامیده می شد حرکت می کرد.

به طور کلی روزی که بانوان منزل قصد رفتن به حمام را داشتند از شب قبل وسایل خود را اماده می کردند.به این ترتیب : بقچه ترمه 2 عدد – سوزنی ترمه که پارچه ای مستطیلی بود 1 عدد- حوله 2 عدد،یکی برای پهن کردن روی سوزنی و دیگری برای خشک کردن بدن – خانم های متمول دارای یک قالیچه ترکی نیز بودند که ان را زیر سوزنی خود در بینه حمام پهن می کردند.

یک سینی به نام مجمعه به قطر حدودا یک متر که برای رعایت  بهداشت درون ان می نشستند .

تاس ( طاس ) یا لگن برای استفاده از آب مشربه که ظرفی کوچک و دسته دار برای برداشتن آب از درون تاس است.یک کاسه مخصوص خیساندن گل سرشور به نام (( گل خسون ))که شب قبل از حمام گل را درون آن می خیساندند. یک سینی که دارای سه پایه بود به نام ((وردست)) که برای گذاشتن وسایل  حمام کردن مورد استفاده قرار می گرفت.کلیه این وسایل فلزی از جنس مس بوده که نام دارنده وسایل روی آن ها حک می شده و هر کس فقط از لوازم شخصی خود استفاده می نموده است. شانه که بنابه وسع دارنده آن از جنس چوب ، نقره ، یا طلا بوده است . کیسه ، سنگ پا ، لیف ، سفید آب ، آبلیمو  برای بدن جهت استفاده قبل از کیسه کردن  ،برگ کنار ( درخت سدر)و.... از وسایل دیگر شخص بوده است . روز قبل از حمام پادوی حمام را خبر میکردند که صبح زود به منزل بیاید و وسایل حمام را با خود ببرد.

در فصل سرد میوه هایی از قبیل لیمو ترش و پرتقال ، کاهو و سکنجبین و قلیان برای افراد به حمام برده میشد. زیرا حمام کردن چندین ساعت به طول می انجامید. گاهی به دلایلی ویژه مانند زایمان و یا ختنه ، بعضی خانواده ها حمام را قرق می کردند و در ازای پرداخت پول بیشتر حمام را ساعاتی بیشتر به طور خصوصی در اختیار می گرفتند.

برای زن زایو ظروف حاوی انواع روغن و دارو های عطاری ( حدودا 40 نوع ) که از قبل تهیه شده بود – دمنوش های مختلف از جمله فوفل و دارچین ، و بخور آب مرغ به حمام می بردند . در مسیری که زن زایو به حمام برده میشد خرما و روغن حیوانی را مخلوط کرده به شکل گلوله هایی در می اوردند و اطراف و پشت سر وی پرتاپ می کردند که مبادا اجنه به سراغ زن بیایند !!!

برای ختنه پسر بچه ها از عصر روز قبل از حمام دعای چهل بسم الله را به گردنش می اویختندو در روز حمام اسب سفیدی را سبز پوش کرده و کودک را در خیابان میگرداندند در حالی که مردم از روی پشت بام ها و شناشیر ها نقل و شکر پنیر بر سر روی کودک میریختند و زن ها کل می زدند و یزله می کردند .

در منزل کودک حجله (خوانچه) میبستند و برای شام حلوای عصیده ( ترکیبی از روغن و آرد گندم و شیره خرما ) می پختند فامیل و همسایه را خبر می کردند که شب را در منزل کودک به سر ببرند و روز بعد صبحانه و ناهار ولیمه می دادند.

کارگر های حمام هم سلسله مراتب داشتند مانند استاد حمام – کیسه کش – دخل دار ، پادو و ....

جالب است بدانید که یکی از راه های پسندیدن دختر برای پسران مجرد فامیل به قصد ازدواج همین رفت و آمد به حمام بوده که گاهی خانواده ها به کارگران حمام سفارش می کردند چنانچه دختری هم شان پسرشان را ملاقات کند به آن ها معرفی نماید. پس از عقد و ازدواج، کارگران از خانواده داماد مبلغی به عنوان شیرینی دریافت میکردند. بعد از شست و شو کارگر های حمام حوله را تا کنار دوش برای مشتری حمل می کردند و پس از اینکه مشتری روی بینه حمام می نشست پاهایش را طاهر می کردند و لباس می پوشاندند و حمام چندین ساعت پایان می یافت . اینگونه بود که افراد تا چند روز هنوز رنگ و بوی حمام داشتند.

راوی : پوران رهنماییان

زیبا راستیان

مهر 94